(fot. CVP, Bartosz Podubny)

Kościół Bernardynów / parafialny pw. Narodzenia NMP w Leżajsku


Identyfikator:
Przem/LeżII/3

Parafia
Parafia pw. Narodzenia NMP w Leżajsku
Jednostka administracji zakonnej
Prowincja Niepokalanego Poczęcia NMP
Dekanat
Archidiecezja przemyska >>> dekanat Leżajsk II
Adres
Leżajsk, pl. Mariacki 8
Witraże lokalizacji:
Witraż bordiurowo motywem roślinnym (Ic)
Opis budowli / Ogólna charakterystyka
Kościół murowany, orientowany,  bazylikowy o trójnawowym korpusie. Prezbiterium wydłużone, zakończone półkoliście. Nawy trójprzęsłowe przechodzące w zredukowany transept. Na przedłużeniu naw bocznych para kwadratowych kaplic: północna pod wezwaniem. św. Franciszka, południowa Matki Bożej. Większości otworów okiennych kościoła zamknięta półkoliście. W kaplicy Najświętszej Marii Panny pojedynczy witraż bordiurowy z motywem roślinnym. Bogate wyposażenie barokowe w skład którego wchodzi kilkanaście ołtarzy, ambona i wyposażenie dawnego chóru zakonnego (stalle, pulpit). Szczególnym elementem wyposażenia jest monumentalnych rozmiarów prospekt organowy przebiegający przez trzy nawy i łączący w jedną całość trzy osobne instrumenty. Wystrój uzupełnia iluzjonistyczne malarstwo ścienne. 
 

Historia budowli
W latach 1618–1628 wybudowany został staraniem Łukasza Opalińskiego kościół, do którego następnie dobudowano klasztor a całość otoczono murami obronnymi. Zachowała się część wyposażenia pochodząca z 2. ćwierci wieku XVII jak ołtarz główny, stalle i pulpit oraz kilka ołtarzy. Przeważająca część obecnego wystroju świątyni powstała w 2. i 3. ćwierci XVIII wieku i związana była z dużym zamierzeniem inwestycyjnym poprzedzającym koronację znajdującego się w świątyni cudownego obrazu Matki Boskiej z Dzieciątkiem (1752 r.). Wówczas powstała m.in. większość ołtarzy bocznych (Antoni Osiński z warsztatem), malowidła ścienne (nieznany z imienia Kłosowski i inni). Na przestrzeni 4 ćw. XVII i 1 ćw. XVIII w. powstał monumentalny prospekt organowy. W latach 1851–1852 miały miejsce kolejne, zakrojone na większą skalę prace prowadzone w ramach przygotowań do jubileuszu stulecia koronacji obrazu. Objęły one przede wszystkim kaplicę Matki Bożej, w której m.in. odnowiono ołtarz i wykonano malowidła ścienne. Pod koniec XIX wieku zaplanowano gruntowną restaurację wnętrza kościoła. Pierwszy etap obejmował kaplicę św. Franciszka i prowadzony był od 1888 roku pod kierunkiem Tomasza Prylińskiego. Wykonawcą prac był głównie warsztat Ferdynanda Majerskiego. Wtedy też w oknie kaplicy zamontowano kolorowe przeszklenie. Główne prace, które także prowadził Majerski, rozpoczęte zostały w 1894 roku a nadzorował je Zygmunt Hendel. Obejmowały one m.in. restaurację ołtarza głównego, stalli i malarstwa ściennego (Teofil Kopystyński). Zasadniczy trzon prac został zakończony około 1904 roku. W czasie walk pierwszej wojny światowej zespół klasztorny był zajmowany przez wojska obu stron konfliktu i kilkukrotnie ostrzeliwany. 2 czerwca 1915 roku pociski uszkodziły kościół niszcząc m.in. ścianę kaplicy św. Franciszka oraz uszkadzając witraż w kaplicy Matki Bożej. Jeszcze w tym samym roku przeprowadzono najpilniejsze prace zabezpieczające. W 1928 roku kościół został podniesiony do rangi bazyliki mniejszej.
 

Dzieje zasobu witrażowego
Na podstawie obecnego stanu badań nie można precyzyjnie określić okoliczności powstania witrażu w kaplicy Matki Bożej. Możliwe, że wykonano go równolegle z kolorowym przeszkleniem z kaplicy św. Franciszka (ok. 1888), które niestety zostało zniszczone w 1915 roku i nie może posłużyć jako materiał porównawczy. Bardziej prawdopodobne jest jednak, że witraż pochodzi z czasu restauracji kościoła prowadzonej na przełomie XIX i XX wieku. W 1915 roku uszkodzony, następnie naprawiony i dodatkowo zabezpieczony od zewnątrz kratą. Po 1959 roku założono dodatkową metalową stolarkę okienną.
 
bibliografia

Źródła archiwalne dotyczące budowli
Archiwum WUOZ Delegatura w Rzeszowie, Karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa, tzw. karta biała, Leżajsk, Kościół OO. Bernardynów Bazylika Mniejsza p.w. Zwiastowania NMP w zespole OO. Bernardynów, oprac. B. Podubny 2009 r.
 

Opracowania dotyczące budowli
Cz. Bogdalski, Pamiętnik kościoła OO. Bernardynów w Leżajsku, Kraków 1919
Katalog zabytków sztuki w Polsce, Seria Nowa, t. III: Województwo Rzeszowskie, z. 4, Leżajsk, Sokołów Małopolski i okolice, pod red. Ewy Śnieżyńskiej-Stolot i Franciszka Stolota, IS PAN, Warszawa 1989
 

Autorstwo opracowania
Bartosz Podubny